Articles by IT Head

आपण ज्या मूलद्रव्यांना ‘दुर्मिळ मृत्तिका’ म्हणतो, त्या मूलद्रव्यांची खनिजे २०१० मधे अचानक प्रकाशझोतात आली. त्यापूर्वी त्या खनिजांच्या खाणींमधल्या, आणि त्यांच्यावर अवलंबून असणाऱ्या उद्योगांमधल्या लोकांव्यतिरिक्त इतरांनी त्यांचे नावही कधी ऐकले नव्हते. अनेक दशकांपासून आधुनिक तंत्रज्ञानातली त्या […]

मानवाच्या माहितीत ११८ मूलद्रव्ये आहेत. या मूलद्रव्यांमधे सतरा अशा मूलद्रव्यांचा एक गट आहे, की रसायनविज्ञानात त्यांना ‘दुर्मिळ मूलद्रव्ये’ किंवा ‘दुर्मिळ मृत्तिका’ (रेअर अर्थ्स) म्हटले जाते. ही सर्व मूलद्रव्ये धातू आहेत. या सर्व मूलद्रव्यांचे रासायनिक गुणधर्म […]

जिथे भूकंपाचे धक्के कधी जाणवणारच नाहीत, अशी जागा पृथ्वीवर नाही. तथापि, काही ठिकाणे अशी आहेत, की जिथे भूकंप अगदी क्वचित् जाणवतो, आणि जेव्हां केव्हां भूकंप होतो तेव्हां त्याची तीव्रता खूपच कमी असते. या उलट जगाच्या […]

चंद्रावर गेलेल्या शेवटच्या मोहिमेतले, प्रत्यक्ष चांद्रभूमीवर पाऊल ठेवलेले एक चांद्रवीर वैज्ञानिक आहेत. त्यांचे नाव आहे हॅरिसन श्मिट आणि त्यांचा विषय आहे भूविज्ञान. हॅरिसन श्मिट यांचा जन्म न्यु मेक्सिको येथे ३ जुलै १९३५ रोजी झाला. त्यांचे […]

अणुऊर्जा प्रकल्पांसाठी आण्विक इंधनाची आवश्यकता असते. त्यासाठी युरेनियम हे इंधन म्हणून वापरले जाते. भारताच्या स्वयंपूर्ण अणुऊर्जा कार्यक्रमासाठी आवश्यक असलेल्या युरेनियमचा पुरवठा स्वदेशी स्रोतापासूनच करणे गरजेचे आहे. युरेनियमच्या धातुकाच्या (ओअर) अन्वेषणापासून (एक्स्प्लोरेशन) ते अणुभट्टीसाठी इंधन तयार […]

माणसाला माहिती असणाऱ्या खनिजांची संख्या सुमारे साडेपाच हजारावर आहे. तथापि ही सर्वच खनिजे आपल्यासाठी उपयुक्त असतीलच असे नाही. काही खनिजे धातूंच्या उत्पादनासाठी वापरली जातात अशा खनिजांना धातुके (ओअर्स) म्हणतात. जी खनिजे औद्योगिक दृष्टीने महत्त्वाची आहेत, […]

अमेरिकन संघराज्यातली स्मिथसनाइट इन्स्टिट्यूट ही जगातल्या नावाजलेल्या संशोधनसंस्थांपैकी एक आहे. पण एका खनिजवैज्ञानिकाच्या मृत्यूपत्राद्वारे आलेल्या संपत्तीतून ही संस्था उभी राहिली, हे फारच थोड्या लोकांना माहिती असेल. तो संशोधक म्हणजे जेम्स स्मिथसन. खनिजविज्ञानाच्या जोडीने त्यांना रसायनविज्ञानातही […]

खनिजविज्ञानाला भूविज्ञानाची एक शाखा म्हणून मान्यता मिळायला सोळाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात सुरुवात झाली. त्यामुळे नवीन खनिज मिळाले की त्या खनिजाला समर्पक नाव सुचवणे बंधनकारक झाले. खनिजांचे गुणधर्म अथवा रासायनिक संघटन (केमिकल काँपोजिशन), वा ते खनिज कुठे […]

ज्या नद्यांची लांबी जास्त असते त्या नद्यांच्या मुखापाशी त्रिभुज प्रदेश निर्माण होतो. जगातला सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश म्हणजे गंगेच्या मुखांशी वसलेले, सुंदरबन होय. गंगा, ब्रह्मपुत्रा आणि मेघना नद्यांच्या संगमातून त्याची निर्मिती झाली आहे. ‘सर्वात मोठा […]

फार मोठ्या तीव्रतेचा भूकंप झाला की प्रचंड जीवितहानी आणि वित्तहानी होते. जनजीवन विस्कळित होते ते वेगळेच. यासाठी भूकंपविषयक सखोल संशोधन आणि तदनुषंगिक तंत्रज्ञानाचा विकास करणे अत्यावश्यक असते. म्हणूनच ऑगस्ट २०१४ मधे ‘भारतीय हवामानविज्ञान विभागा’तील ‘भूकंपशास्त्र […]