Articles by IT Head

एखाद्या सजीवाच्या मृत्यूनंतर खडकाच्या थरांमध्ये त्याच्या अवशेषाचे जतन होते. त्या अवशेषाला जीवाश्म म्हणतात. मूळ जीवाश्म त्यावेळच्या भूवैज्ञानिक स्थितीनुसार तयार होतो. ज्या सजीवाचा तो जीवाश्म आहे, तो सजीव कोणत्या कालखंडात अस्तित्वात होता, हे त्या जीवाश्माच्या अभ्यासावरून […]

एकविसाव्या शतकात महाराष्ट्र राज्यापुढे पाणीपुरवठा, पाणीवाटप व पाण्याच्या गुणवत्तेबाबत निर्माण झालेल्या आव्हानांचा सामना करण्यासाठी जलस्त्रोत विकास व व्यवस्थापन या कळीच्या मुद्द्यांमधे आमूलाग्र बदल करण्याची गरज होती. ही गरज लक्षात घेऊन महाराष्ट्र शासनाने प्रशासकीय व कायदेशीर […]

विभिन्न प्रकारच्या खडकांपासून, भौतिक, रासायनिक आणि जैविक विघटन होत होत, शेवटच्या स्थित्यंतरात मातीची निर्मिती होते. हीच माती वनस्पती, जंगले आणि शेतीसाठी अन्नद्रव्यांचा स्रोत आणि आधार ठरते. वनांच्या निर्मितीबरोबरच भूगर्भामधील जलसाठ्याचे जतन करण्याचे मौल्यवान कार्यही माती […]

खाण म्हणजे औद्योगिक उपयोगांची खनिजे, कोळसा आणि मौल्यवान रत्ने मिळवण्यासाठी जमिनीमध्ये केलेले खोदकाम. खाणींचे दोन प्रमुख प्रकार पडतात; पृष्ठभागावरील भलामोठा खड्डा म्हणजे खुली खाण (ओपन पिट), किंवा जमिनीखालील बोगदे (अन्डरग्राउंड टनेल). बऱ्याचदा खाणी पृष्ठभागावरील खड्ड्यांच्या […]

अवकाशामधे जसे असंख्य ग्रह-तारे आहेत, तसेच लक्षावधी लहानसहान खडकही आहेत. त्यांना आपण अशनी (अॅस्टेरॉइड) म्हणतो. काही वेळा अशनी आपल्या कक्षा सोडून सूर्याच्या भेटीस येतात. जर त्यांच्या मार्गामधे पृथ्वी आली, तर पृथ्वीच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे अशनी सूर्याऐवजी पृथ्वीलाच […]

सच्छिद्रता व पारगम्यता हे जलधराचे (अॅक्विफर) महत्वाचे गुणधर्म आहेत; त्याबरोबरच जलधराचा अभ्यास करत असताना विशिष्ट उतारा व विशिष्ट धारण क्षमता हे गुणधर्म देखील विचारात घ्यावे लागतात. एखाद्या सच्छिद्र व पारगम्य खडकातील पाणी जर गुरुत्वाकर्षणाच्या बलाखाली […]

भारत सरकारचे पृथ्वी विज्ञान मंत्रालय पूर्वी महासागर विकास विभाग या नावाने ओळखले जायचे. मार्च १९८२मध्ये तो एक स्वतंत्र विभाग म्हणून अस्तित्वात आला. हा विभाग महासागरविषयक विकास उपक्रमांचे आयोजन करण्यासाठी व अशा उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्यासाठी समन्वयाचे […]

दख्खनच्या पठारावरती फिरताना दिसणारे एक भूवैज्ञानिक वैशिष्ट्य म्हणजे ‘भित्ती’ (डाईक) अथवा ‘कार’ होय. भित्ती म्हणजे पूर्वी निर्माण झालेल्या खडकांमध्ये नंतरच्या कालावधीत लाव्हारस घुसून तयार झालेली भूवैज्ञानिक रचना होय. दख्खनच्या पठारातील काळ्या कातळाची (बेसाल्ट) निर्मिती लाव्हारसापासून […]

शेकडो तज्ज्ञांनी संकलित केलेल्या एका अहवालानुसार, हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर जगातील सर्वात बर्फाळ प्रदेशांपैकी एक वेगाने वितळू लागला आहे. तो आहे पृथ्वीचा ‘तिसरा ध्रुव’! जेव्हा आपण पृथ्वीच्या ध्रुवीय प्रदेशांचा विचार करतो, तेव्हा आपल्यासमोर दोनच ध्रुवीय प्रदेश […]

पृथ्वीवरचा एक विशिष्ट प्रकारचा प्रदेश आपल्यासाठी अगदी आपरिचित आहे. तो म्हणजे कायम गोठलेला प्रदेश. अशा प्रदेशाला चिर-अतिशीतभूमी (पर्माफ्रॉस्ट) असे म्हणतात. हा गोठलेला बर्फ सिमेंट काँक्रिटपेक्षाही कठीण आणि घट्ट असतो. पृथ्वीच्या उत्तर आणि दक्षिण ध्रुव प्रदेशात, […]