भूविज्ञान

अतिप्राचीन सजीवांचे अवशेष खडकांच्या थरांमधे मिळतात. त्या अवशेषांना आपण जीवाश्म म्हणतो. जीवाश्मांचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. भूवैज्ञानिकांना खडकांमधे प्राचीन पृष्ठवंशीय प्राण्यांच्या शरीरातली सुटी हाडे, सांगाडे आणि दात सापडतात. किंवा अपृष्ठवंशीय प्राण्यांच्या शरीरावरची कवचे सापडतात. अशा […]

कद्रीय भूमिजल मंडळ या संस्थेचा मुख्य उद्देश भूजल संसाधनांचा शाश्वत विकास व व्यवस्थापन हा आहे. या संस्थेचे मुख्यालय फरीदाबाद, हरियाणा येथे आहे. संस्थेची स्थापना १९७० मध्ये झाली. सुरुवातीच्या काळात संस्थेचे नाव ‘एक्सप्लोरेटरी ट्यूब वेल्स ऑर्गनायझेशन’ […]

वाढती लोकसंख्या, वाढते औद्योगिकरण, सिंचन व इतर गरजांसाठी केवळ भूपृष्ठावरील पाणी पुरेसे ठरत नाही. भूपृष्ठावरच्या पाण्याच्या कमतरतेमुळे आणि प्रदूषणामुळे पाण्याची वाढती गरज भागवण्यासाठी भूजलावर अवलंबून रहावे लागते. त्यामुळे अलिकडच्या काळात कूपनलिकांचे (बोअरवेल) प्रमाण खूप वाढले […]

भूजलाचा अनिर्बंध उपसा हा एक जटिल प्रश्न होऊन बसलेला असतानाच भूजलाची खालावणारी गुणवत्ता ही देखील एक गंभीर समस्या ठरत आहे. मानवी हस्तक्षेप हे यामागचे प्रमुख कारण आहे. भूजलाची गुणवत्ता अनेक घटकांवर अवलंबून असते; उदाहरणार्थ पाण्याचा […]

एखाद्या खडकात भूजल अथवा पेट्रोलियम साठण्यासाठी तो खडक केवळ सच्छिद्र असणे पुरेसे नसते. तर त्या खडकातल्या पोकळ्यांमधून पाणी अथवा पेट्रोलियम इकडून तिकडे वहात जाणेही तितकेच गरजेचे असते. एखाद्या जलधारक खडकाच्या ठराविक दाबाखाली पाणी वाहून नेण्याच्या […]

खडकांमधल्या खनिजांच्या कणांमधे ज्या मोकळ्या जागा असतात, त्यांच्यामुळे खडकांमधे सच्छिद्रता निर्माण होते. सच्छिद्रता हा खडकाचा मूलभूत गुणधर्म असून खडकांमधे भूजलाचे आणि पेट्रोलियमचे साठे निर्माण होण्यामधे त्यांची महत्त्वाची भूमिका असते. खडकाच्या एकूण आकारमानाशी खडकातल्या सर्व पोकळ्यांच्या […]

लोकसंख्येत होणारी अफाट वाढ आणि त्याच वेळी वेगाने घटणारे गोड्या पाण्याचे स्रोत या परिस्थितीमुळे लोक आता भूजलाकडे वळले आहेत. भूजलाचा वापर करताना नियोजनाचा पूर्ण अभाव दिसून येत आहे, आणि उपसा मात्र प्रचंड वाढत आहे. त्यातून […]

पाण्याची उपलब्धता व त्यावरील ताण लक्षात घेता उपलब्ध जलस्रोतांचे व भूजलाचे योग्य व्यवस्थापन व नियमन आवश्यक ठरते. त्यासाठी महाराष्ट्र शासनाने अनेक कायदे केले आहेत. महाराष्ट्राचे अलिकडचे जलधोरण २०१९ साली अस्तित्वात आले. पाण्याची मागणी व पुरवठा […]

विल्यम निकोल यांनी कॅल्साइट या खनिजाचा पारदर्शक स्फटिक वापरून १८२८ मधे एक अत्यंत उपयुक्त प्रकाशीय उपकरण विकसित केले. त्याला निकोलचा लोलक (निकोल्स प्रिझम) असे म्हणतात. जे प्रकाशकिरण प्रकाशलहरींच्या स्वरूपात पुढे जाताना त्यांच्यातली विद्युतचुंबकीय आंदोलने एकाच […]

कॅल्साइट हे पृथ्वीवर सर्वत्र आढळणारे एक खनिज असून त्याचे रासायनिक संघटन (केमिकल कॉम्पोजिशन) आहे कॅल्शियम कार्बोनेट. या खनिजाचे एक खास वैशिष्ट्य आहे. याचा जर उत्कृष्ट दर्जाचा पारदर्शक स्फटिक घेऊन कागदावरच्या एखाद्या ठिपक्यावर ठेवला, तर वरून […]