Articles by IT Head

खनिजविज्ञानाला भूविज्ञानाची एक शाखा म्हणून मान्यता मिळायला सोळाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात सुरुवात झाली. त्यामुळे नवीन खनिज मिळाले की त्या खनिजाला समर्पक नाव सुचवणे बंधनकारक झाले. खनिजांचे गुणधर्म अथवा रासायनिक संघटन (केमिकल काँपोजिशन), वा ते खनिज कुठे […]

ज्या नद्यांची लांबी जास्त असते त्या नद्यांच्या मुखापाशी त्रिभुज प्रदेश निर्माण होतो. जगातला सर्वात मोठा त्रिभुज प्रदेश म्हणजे गंगेच्या मुखांशी वसलेले, सुंदरबन होय. गंगा, ब्रह्मपुत्रा आणि मेघना नद्यांच्या संगमातून त्याची निर्मिती झाली आहे. ‘सर्वात मोठा […]

फार मोठ्या तीव्रतेचा भूकंप झाला की प्रचंड जीवितहानी आणि वित्तहानी होते. जनजीवन विस्कळित होते ते वेगळेच. यासाठी भूकंपविषयक सखोल संशोधन आणि तदनुषंगिक तंत्रज्ञानाचा विकास करणे अत्यावश्यक असते. म्हणूनच ऑगस्ट २०१४ मधे ‘भारतीय हवामानविज्ञान विभागा’तील ‘भूकंपशास्त्र […]

भूकंपाचे दुष्परिणाम किती विध्वंसक आहेत, ते भूकंपाच्या तीव्रतेवरून (इंटेंसिटी) आणि महत्तेवरून (मॅग्निट्यूड) ठरते. रिश्टर श्रेणीनुसार ३.० किंवा त्यापेक्षा कमी तीव्रतेचे भूकंप कमी धोकादायक असतात. सात किंवा त्यापेक्षा जास्त तीव्रतेच्या भूकंपांमुळे प्रचंड हानी होते. भूकंपाच्या केंद्रबिंदूजवळच्या […]

भूकंप कोणत्या कारणाने झाला यावरून भूकंपाचे चार प्रकार पडतात. ते म्हणजे संरचनात्मक (टेक्टॉनिक), ज्वालामुखीजन्य (व्होल्कॅनिक), स्फोटजन्य (एक्स्प्लोजन) आणि पाषाणपात (कोलॅप्स) भूकंप. भूगर्भातील हालचालींमुळे पृथ्वीचे भूपट्ट प्रभावित होत असतात, त्याचा ताण खडकांवर पडून खडकांमधले भौतिक, आणि […]

भूकंपमापक (साइस्मॉमीटर) हे एक अत्यंत संवेदनशील यंत्र आहे. या यंत्राच्या एका भागाला भूकंपलेखक (साइस्मॉग्राफ) म्हणतात. या भूकंपलेखकाला विशिष्ट पण मंदगतीने सरकणारा आलेख-कागद जोडलेला असतो. त्याचप्रमाणे त्यात एक लंबकही असतो. लंबक ज्या आधाराला जोडलेला असतो, त्या […]

भूकंप ही एक नैसर्गिक आपत्ती आहे. भूकंप घडून येण्याचे कारण समजण्यासाठी आपण हे लक्षात घ्यायला हवे, की पृथ्वी मूलतः तीन आवरणांनी बनली आहे. पृथ्वीच्या गोळयाच्या मध्यभागी गाभा असून त्याची त्रिज्या सुमारे ३५०० किमी आहे. त्यावरच्या […]

अणुऊर्जेच्या निर्मितीसाठी आवश्यक असणार्‍या युरेनियम या किरणोत्सारी मूलद्रव्याच्या खनिजाचे नाव आहे युरेनिनाइट. भारतात या महात्त्वाच्या खनिजाचा शोध १९५१ मधे झारखंडमधल्या जदुगोडा इथे लागला. तिथल्या खनिजाच्या शोधापासून ते प्रायोगिक खाणकाम यशस्वी करण्यापर्यंतच्या सर्व टप्प्यांमधे महत्त्वाचा वाटा […]

युरेनियमसारख्या भारी वस्तुमान असलेल्या मूलद्रव्यापासून विद्युत ऊर्जा निर्माण करण्यासाठी जे संयंत्र वापरतात त्याला अणुभट्टी (न्यूक्लीअर रिअॅक्टर) म्हणतात. अणुभट्टीमधे आण्विक अभिक्रियेवर नियंत्रण ठेवले जाते आणि ही अभिक्रिया आवश्यक तेवढ्या गतीनेच सुरू राहील हे पाहिले जाते. अणुऊर्जा […]

मानवी जीवनात ऊर्जेला खूप महत्त्व आहे. औद्योगीकरणाची वाढ आवश्यक असल्याने जगातल्या सर्वच राष्ट्रांना ऊर्जेची, विशेषतः विद्युतऊर्जेची नितांत गरज असते. ऊर्जेच्या निर्मितीसाठी अनेक स्रोत वापरले जातात. दगडी कोळसा, खनिज तेल आणि नैसर्गिक वायू हे जीवाश्म इंधनाचे […]