Kutuhal

डॉ. आर्थर होम्स (१८९०-१९६५) हे विसाव्या शतकातले एक महान भूवैज्ञानिक होते. त्यांनी  भौतिकविज्ञानातल्या संकल्पनांचा उपयोग भूविज्ञातले प्रश्न यशस्वीरीत्या हाताळण्यासाठी केला.  किरणोत्सर्गीय कालमापनाची पद्धत विकसित करण्यात त्यांचा सिंहाचा वाटा तर आहेच, पण पृथ्वीच्या अंतरंगातल्या आवरणांपैकी कवचाखाली […]

किरणोत्सर्गी  खनिजांच्या खाणकामापासून ते अणुभट्टीमधे विद्युतऊर्जा निर्मितीपर्यंतच्या प्रक्रियेत खनिजांचे उत्पादन, त्यांच्यावरचे संस्करण, त्यांचे कच्च्या इंधनात रूपांतर, अंतिम इंधनात रूपांतर, आणि ऊर्जानिर्मिती अशा विविध टप्प्यांचा समावेश असतो. यातल्या प्रत्येक टप्प्यावर वेगवेगळ्या प्रकारचा आण्विक (किरणोत्सर्गी) कचरा निर्माण […]

पृथ्वी हा ग्रह खरोखरीच अद्भुत आहे. इथले खडक, खनिजे आणि जीवाश्म अतिशय स्वारस्यपूर्ण आहेत. अथांग सागर, उत्तुंग पर्वतरांगा आणि विस्तीर्ण वाळवंटे निसर्गाची विविध रूपे दाखवतात. इथली विविधतेने नटलेली जीवसृष्टी तर पृथ्वीचे खास वैशिष्ट्य आहे. साहजिकच […]

कार्बन हे मूलद्रव्य म्हणजे सर्व सजीवांच्या शरीरात आढळणाऱ्या जैवरसायनांचा आधारस्तंभ आहे. कार्बनचा अणुक्रमांक आहे ६. याचा अर्थ कार्बनच्या प्रत्येक अणूच्या केंद्रकात (न्यूक्लियस) ६ प्रोटॉन असतात. बहुतेकदा केंद्रकातील न्युट्रॉन्सची संख्याही ६ असते. पण क्वचित काही अणूंमधे […]

भूरसायनविज्ञान (जिओकेमिस्ट्री) भूविज्ञानाची एक महत्त्वाची शाखा असून या विज्ञानशाखेला ‘पृथ्वीचे रसायनविज्ञान’ असेही  म्हणतात. पृथ्वीवरील खडक, खनिजे, माती, वाळू, पाणी आणि वायू यांच्यामधली रसायने, त्यांचे रासायनिक संघटन (केमिकल कॉम्पोजिशन), त्यातल्या संयुगांच्या संरचना यांचा अभ्यास भूरसायनविज्ञानात केला […]

डॉ. फर्डिनांड स्टॉलिक्ज्का यांची कर्मभूमी जरी भारतीय उपखंड असली, तरी ते मूळचे झेक रिपब्लिकच्या मोराविया या प्रांताचे होते. त्यांचा जन्म ७ जून १८३८ रोजी झाला. व्हिएन्ना विद्यापीठातून त्यांनी भूविज्ञान आणि पुराजीवविज्ञान या विषयांमधे स्नातकोत्तर पदवी […]

भारतीय द्वीपकल्पामधे जवळपास पाच लाख चौरस किमी इतके क्षेत्र काळ्या कातळाने व्यापले आहे. काळ्या कातळांच्या पाषाणसमूहाला भूवैज्ञानिक परिभाषेत दक्खनचे सोपानप्रस्तर म्हणतात. या काळ्या कातळांच्या प्रदेशात कुठे कुठे चुनखडीचे छोटे छोटे निक्षेप (डिपॉझिट्स) तयार होतात. अर्थातच, […]

पृथ्वीची उत्पत्ती होऊन ४५४ कोटी वर्षे झाली. पण जीवसृष्टी त्यानंतर खूप उशिरा निर्माण झाली. कारण जीवसृष्टी निर्माण होण्यासाठी आवश्यक ती परिस्थिती तयार होण्यासाठी सुमारे सव्वाशे कोटी वर्षे लागली. जीवसृष्टीच्या निर्मितीच्या आरंभीच्या काळात ज्यांना मुक्त ऑक्सिजनची […]

गुजरात राज्यातल्या कच्छमधे सुमारे ४.७ कोटी वर्षांपूर्वी अस्तित्वात असणाऱ्या एका महाकाय सर्पाचे अवशेष नुकतेच सापडले. हे जीवाश्म पाणंद्रो येथील लिग्नाइटच्या, म्हणजे हलक्या दर्जाच्या कोळशाच्या खाणीत मिळाले.. सुमारे १५ मीटर लांबी असणाऱ्या या सापाचे २७ मणके […]

अतिप्राचीन सजीवांचे अवशेष खडकांच्या थरांमधे मिळतात. त्या अवशेषांना आपण जीवाश्म म्हणतो. जीवाश्मांचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. भूवैज्ञानिकांना खडकांमधे प्राचीन पृष्ठवंशीय प्राण्यांच्या शरीरातली सुटी हाडे, सांगाडे आणि दात सापडतात. किंवा अपृष्ठवंशीय प्राण्यांच्या शरीरावरची कवचे सापडतात. अशा […]