Kutuhal

‘राष्ट्रीय भूभौतिकीय संशोधन संस्था’ (नॅशनल जिओफिजिकल रीसर्च इंस्टीट्यूट) ही संस्था भारताच्या वैज्ञानिक आणि औद्योगिक अनुसंधान परिषदे’च्या (काउन्सिल ऑफ सायंटिफिक अँड इंडस्ट्रियल रिसर्च) कार्यकक्षेत येणारी संस्था आहे. या संस्थेची स्थापना १९६१ मधे झाली. ‘भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण’ […]

पृथ्वीचे अंतरंग हा पूर्वीपासूनच कुतुहलाचा विषय आहे. मानवी मर्यादांमुळे आजवर मानव पृथ्वीच्या अंतर्भागात पोहोचू शकलेला नाही; तरीदेखील आधुनिक तंत्रज्ञानामुळे त्याबद्दल माहिती नक्कीच मिळवू शकला आहे. पृथ्वीच्या अंतर्भागाचे प्रामुख्याने तीन भाग पडतात. सर्वात वरचा भाग कवच, […]

इरॅटोस्थेनिस सांप्रतकाल पूर्व (बिफोर प्रेझेंट) २७६ ते १९५ या काळात होऊन गेलेले एक ग्रीक तत्त्ववेत्ते होते. पृथ्वीचा परीघ सर्वप्रथम शोधणारी व्यक्ती म्हणून त्त्यांचे नाव घेतले जाते. इरॅटोस्थेनिस यांनी पृथ्वीचा परीघ मोजला तरी कसा, याची कहाणीही […]

सायबेरियातील विवरे ही पृथ्वीवरील सर्वात विचित्र आणि अगदी अलिकडील काळात निर्माण झालेल्या भूवैज्ञानिक रहस्यांपैकी एक आहेत. रशियाच्या यमाल आणि ग्याडन द्वीपकल्पांमधल्या या काहीश्या मोठाल्या आकाराच्या विवरांचा पत्ता २०१४ मधे लागला. तेव्हापासून ही विवरे आकाराने मोठी […]

पृथ्वीवर अनेक ज्वालामुखीय पर्वत आहेत; मात्र इतर सर्व ज्वालामुखीय पर्वतांपेक्षा आफ्रिकेतील किलिमांजारो या ज्वालामुखीय पर्वताचे वेगळेपण ठसठशीतपणे नजरेत भरते. आफ्रिकेच्या पूर्व किनाऱ्यावरील टांझानियामधे केनिया देशाच्या सीमेजवळच, मोम्बासा शहराच्या पश्चिमेला सुमारे २५० किमी अंतरावर किलिमांजारो पर्वत […]

पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचा सत्तर टक्क्यांहून अधिक हिस्सा महासागरांनी व्यापला आहे. वाटतो त्यापेक्षा सागर प्रत्यक्षात खूप खोल आहे. या अथांग जलाशयाच्या उदरात काय दडले आहे, याचा ठाव घ्यायचा म्हटले, तर सुरुवातीला किनाऱ्यापासून सुरू होणारा आणि अलगद सागराच्या […]

त्सुनामी हा जपानी शब्द असून त्याचा अर्थ आहे बंदरातल्या लाटा. पण आता त्या शब्दाला ‘विध्वंसक महाकाय लाटा’ असा अर्थ प्राप्त झाला आहे. सागरतळावर होणारा ज्वालामुखीचा उद्रेक, समुद्रातले भूस्खलन, समुद्रातला अशनीपात अशा कारणांनीही त्सुनामी होऊ शकते. […]

आज संपूर्ण जगाला हवामान बदलाचे चटके सोसावे लागत आहेत. जंगलांना लागणारे वणवे, प्रलयंकारी वादळे, भेडसावणारे महापूर आणि नको तितके वाढणारे तापमान अशा आपत्तींमुळे जनजीवन तर विस्कळित होतेच, पण अर्थव्यवस्थाही कोलमडते. अशा वेळेस हवामान बदलाचा इतिहास […]

देवमासा आणि त्याच्याच कुळातल्या डॉल्फिन आणि पॉरपॉइज या प्राण्यांच्या उत्क्रांतीची कथा मोठी रंजक आहे. त्यांच्यातल्या एका प्राण्याला आपण ‘देवमासा’ म्हणतो. शिवाय हे प्राणी जलचर असून अगदी माशांसारखे दिसतात. तथापि ते मत्स्यवर्गीय प्राणी नाहीत. ते आहेत […]

‘सोफिया’ नावाच्या जहाजातून वैज्ञानिक सफर करणाऱ्या स्वीडिश अभ्यासकांना १८६८ मधे सैबेरियाच्या उत्तरेला असणाऱ्या कारा समुद्राच्या तळाशी काळया रंगाचे, सच्छिद्र, गोलाकार दगड मिळाले. जगाला त्याचा फारसा पत्ता लागला नाही. पण १८७२ ते १८७६ या कालावधीत इंग्रज […]