सूक्ष्मजीवशास्त्र

सूक्ष्मजीवांच्या रंगीबेरंगी जगाला चैतन्य देणारा अदृश्य शिल्पकार म्हणजे पोषणमाध्यम. माणसाच्या संतुलित आहाराप्रमाणेच, त्यांच्या अन्न, पाणी आणि निवासाचं अचूक वैज्ञानिक मिश्रण. या पोषणमाध्यमामध्ये कार्बन(C), नायट्रोजन(N), खनिजे, पाणी, योग्य आम्ल-अल्कली व क्षारांचे संतुलन, जीवनसत्त्वे, अमिनो आम्ले, विविध […]

सूक्ष्मजीवशास्त्रात जीवांची ओळख ही अत्यंत निर्णायक प्रक्रिया असते. पारंपरिक पद्धतीने जीवाणू वा बुरशींची ओळख करण्यासाठी विविध जैवरासायनिक चाचण्या, रंगविलयन पद्धती, वसाहतींचे (कॉलनीचे) स्वरूप, स्निग्धाम्ल संरचना विश्लेषण, तसेच प्रतिजैविक प्रतिकार नमुन्याचे तुलनात्मक परीक्षण, अशा वेळखाऊ प्रक्रियांवर […]

‘शाकाहारी सूक्ष्मजीव’ हे शीर्षक वाचून थोडे आश्चर्य वाटणे स्वाभाविक आहे. खरेतर हे सजीव त्यांच्या प्रकारानुसार पोषणाच्या बाबतीत अतिशय लवचिक, अनुकूलनक्षम आणि गुंतागुंतीचे असतात. त्यांना आवश्यक पोषणतत्त्वे जसे की कार्बन, नायट्रोजन, विविध क्षार, जीवनसत्त्वे आणि वाढीस […]

फ्रान्सिस पेटन राऊस यांचा ०५ ऑक्टोबर १८७९ रोजी अमेरिकेतल्या मेरिलंड राज्यातील बाल्टिमोर शहरात जन्म झाला. टेक्सासमधून स्थलांतर करून आलेल्या फ्रान्सिस पेटनच्या वडिलांचा दुर्दैवाने अकाली मृत्यू झाला. खचून न जाता, आईने अपार कष्ट झेलून पेटनला १९०० […]

भारतात विषाणूजन्य आजारांवर नियंत्रण राखण्यासाठी भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद (आयसीएमआर) आणि अमेरिकेची रॉकफेलर फाऊंडेशन यांच्या संयुक्त सहयोगाने ०२ फेब्रुवारी १९५२ रोजी पुणे येथे विषाणू संशोधनकेंद्र (व्हायरस रिसर्च सेंटर) स्थापन झाले.हे केंद्र १९६७ सालापासून जागतिक आरोग्य […]

विषाणू वाढीसाठी नेहमीच प्राणी, वनस्पती किंवा जीवाणूसदृश जिवंत पेशींची गरज असते, कारण विषाणू हे परजीवी असतात. यांतील काही विषाणू माणसांच्या किंवा प्राण्यांच्या शरीरात राहतात, काही रोग निर्माण करतात, तर काही तसेच सुप्तावस्थेत पडून असतात. जेंव्हा […]

१९२१ साली जॉर्ज ऑटो गे यांनी पीटसबर्ग विद्यापीठातून जीवशास्त्रात पदवी प्राप्त केली आणि  जॉर्ज गे व त्यांची पत्नी मार्गारेट हे जॉन हॉपकिन्स विद्यापीठात प्राणिशास्त्र विषयाचे अध्यापक म्हणून रुजू झाले. त्या काळात पेशींचा, ऊती संवर्धनाचा स्वतंत्रपणे […]

व्हायरस म्हणजेच विषाणू, हे अतिसूक्ष्म कण आहेत. मानले तर सजीव, नाहीतर निर्जीव! विषाणू इतके सूक्ष्म असतात की ते सामान्य सूक्ष्मदर्शकातून दिसत नाहीत, तर त्यांना पाहण्यासाठी अतिशय अधुनिक अशा इलेक्ट्रॉन सुक्ष्मदर्शकाची आवश्यकता असते. विषाणू अतिशय सूक्ष्म […]

‘डीएनए’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या रेणूची ओळख पहिल्यांदा १८६०च्या दशकात जोहान फ्रेडरिक मिशर नावाच्या स्विस रसायनशास्त्रज्ञाने केली होती. पांढऱ्या रक्तपेशी कशापासून बनतात; हे अधिक समजून घेण्यासाठी केलेल्या संशोधनात त्याला सापडलेल्या रहस्यमय धाग्याला त्याने ‘न्यूक्लिन’ असे नाव […]

पर्यावरणातील जिवंत सूक्ष्मजीवांचे विशेषतः जीवाणू आणि बुरशी यांचे संकलन आणि मोजणी करताना सांख्यिकीय आणि गुणवत्तापूर्ण मोजमाप केले जाते. अत्यंत संवेदनशील अशा जैवतंत्रज्ञान उद्योगात अंतर्गत तसेच सभोवतालच्या परिसराची, विविध उंचीवरील सूक्ष्मजीवांची तपासणी करतात. प्रसंगी संकलनासाठी ड्रोन्सचाही […]