सूक्ष्मजीवशास्त्र

मॅक क्रेडी या शास्त्रज्ञाने १९१५ साली ‘मोस्ट प्रोबेबल नंबर’ या तंत्राने संख्याशास्त्रीय पद्धत वापरुन पाण्याच्या नमुन्यातील जीवाणूंची संख्या मोजण्याचे तंत्र विकसित केले. पुढे त्यावर संशोधन करून कोचरेन यांनी १९५० साली ही पद्धत प्रमाणित केली. पाण्यातील […]

सांडपाण्यातील विषारी सेंद्रीय आणि असेंद्रीय पदार्थांची तीव्रता मोजण्यासाठी सीओडी (मिलिग्रॅम/लीटर) हे एकक वापरतात. हे मोजमाप सेंद्रीय आणि असेंद्रीय पदार्थांच्या ऑक्सिडीकरणासाठी लागलेल्या ऑक्सिजनचे प्रमाण दर्शवते; त्याला ‘केमिकल ऑक्सीजन डिमांड’ किंवा ‘सीओडी’ असे म्हणतात. ही त्या सांडपाण्याच्या […]

पाण्यातील सेंद्रिय पदार्थाचे विघटन करण्याच्या जैविक प्रक्रियेत सूक्ष्मजीवांद्वारे वापरल्या जाणाऱ्या विरघळलेल्या ऑक्सिजनचे प्रमाण म्हणजे बीओडी. याला ‘जैविक ऑक्सिजनची मागणी’ असेही म्हणतात. सेंद्रिय पदार्थ जेवढे जास्त, तेवढी सूक्ष्मजीवांची ऑक्सिजनसाठी मागणी जास्त; हे त्याचे तत्व आहे. शहरवस्तीचे […]

डीएनएच्या एक्स-रे क्रिस्टलोग्राफिक फोटो-५१शिवाय आणि ज्या विदुषीने हा फोटो काढला, त्या ‘रोझॅलिंड फ्रँकलिन’ यांच्याशिवाय डीएनएच्या संरचनेचा शोध लागला नसता! विज्ञान जगतात फोटो-५१ अजरामर झाला परंतु रोझॅलिंड फ्रँकलिन उपेक्षित राहिल्या. डीएनएच्या संरचनेचा शोध म्हणजे गेल्या शतकातील […]

नुकताच अहमदाबादला भीषण विमान अपघात झाला. आपल्या नातेवाईकांची ओळख पटवण्यासाठी लोकांची रीघ लागलेली होती. जळून गेलेले मृतदेह ओळखायचे कसे? नातेवाईक आले होते त्यांच्या रक्ताचे नमुने देण्यासाठी! अर्थातच त्यांचा डीएनए देण्यासाठी. तो कोणाशी जुळतो ते ठरवण्यासाठी! […]

संवाद ही केवळ माणसांपुरती मर्यादीत संकल्पना नाही. माणसांप्रमाणेच प्राणी, पक्षी, झाडे आणि अगदी सूक्ष्मजीवही एकमेकांशी संवाद साधतात. जीवाणूंमध्ये होणाऱ्या संवादाला क्वोरम सेंसिंग असे म्हणतात. या प्रक्रियेत, जीवाणू स्वतःच्या संख्येच्या आधारे रासायनिक रेणूंमार्फत एकमेकांशी संवाद साधत […]

जीन थेरपी या आधुनिक जैवतंत्रज्ञानामुळे जनुकीय आजारांसारख्या दुर्धर रोगांवर उपचार शक्य होऊ लागले आहेत. सर्व सजीव पेशींपासून बनलेले आहेत आणि त्या पेशींचे कार्य डीएनए वरील जनुकांद्वारे नियंत्रित होते. ही जनुके म्हणजे पेशींना सूचना देणारे माहितीचे […]

आपल्या शरीरातील पेशीत आढळणारा डीएनए हा प्रचंड माहितीचा संग्रह आहे. आपली उंची किती असेल, डोळ्यांचा रंग कसा असेल, आपल्याला कोणते आजार होऊ शकतात, यांसारख्या असंख्य गोष्टींची माहिती जनुकांच्या रुपात डीएनएमध्ये लपलेली असते. या पूर्ण माहितीच्या […]

पुणे विद्यापीठाच्या प्राणिशास्त्र विभागात डॉ. उल्हास वाघ यांच्या नेतृत्वाखाली १९८६ साली ‘राष्ट्रीय ऊतीसंवर्धन सुविधा (नॅशनल टिश्यू कल्चर फॅसिलिटी)’ हा प्रकल्प भारतीय वैद्यकीय संशोधन परिषद आणि राष्ट्रीय जैवतंत्रज्ञान मंडळ यांच्या ‘पेशीसंग्रहालय’ या कार्यक्रमाच्या अंतर्गत सुरू झाला. […]

प्राण्यांमध्ये आढळणाऱ्या विषाणूंची मोजणी करण्यासाठी विषाणूंना जिवंत पेशींच्या माध्यमावरती वाढविले जाते. हे दोन प्रकारे साध्य करता येते. एक तर फलन झालेले कोंबडीचे अंडे वापरून किंवा दुसरे म्हणजे ऊती-संवर्धन तंत्राने प्राणीपेशींपासून तयार केलेला पेशीपापुद्रा वापरून. आपण […]