सूक्ष्मजीवशास्त्र

मानव आणि निसर्ग यांचे नाते हे प्राचीन काळापासून वेगळ्या स्तरावर उलगडत गेलेले आहे. मानव नेहमीच आपल्या सभोवती असणारी झाडे, वनस्पती, प्राणी यांचा आपल्या आरोग्याशी आणि पर्यावरणाशी असलेल्या या नात्याच्या संबंधांचा अभ्यास करत आलेला आहे. मात्र […]

सपुष्प वनस्पतींच्या फुलांत पुंकेसरात परागकण निर्माण होतात. परागकण त्याच जातीच्या वनस्पतींच्या फुलांतल्या स्त्री-भागांवर पडले तर फलन होऊ शकते. परागकण योग्य वनस्पतींच्या फुलांतल्या स्त्री-भागांपर्यंत वाहून नेणे हे वारा, कीटक, पाणी इत्यादी माध्यमांमुळे शक्य होते.हवेबरोबर परागकण वाहत […]

आपण खाल्लेल्या अन्नाचा काही भाग पचतो, शोषला जातो. जो भाग पचू शकत नाही, पचत नाही, तो वेळोवेळी आतड्याबाहेर टाकला जातो, त्याला विष्ठा म्हणतात. विष्ठेत अन्नमार्गातील थराच्या रोज मरणाऱ्या कोट्यावधी पेशी असतात. तोंडापासून गुदद्वारापर्यंत साधारण ८ […]

१९५८ साली हर्बर्ट बॉयर हे जीवशास्त्राचे आणि रसायनशास्त्राचे पदवीधर झाले. त्यांनी पिट्सबर्ग विद्यापीठात पीएच.डी.साठी जनुक संरचन नियमावली (जेनेटिक कोड) यावर संशोधन केले आणि १९६३ साली पीएच.डी. पदवी प्राप्त केली. पीएच.डीचे संशोधन करत असतांना गुणसूत्रातील डीएनए […]

सूक्ष्मजीवशास्त्र व हवामानशास्त्र या दोन विज्ञानाच्या शाखांचा एकमेकांशी अतिशय घनिष्ठ संबंध आहे. हवामानातील प्रक्रिया व बदल यांमध्ये सूक्ष्मजीव अतिशय महत्त्वाची भूमिका बजावत असतात. तसेच हवेचे घटक सूक्ष्मजीवांच्या निर्मिती आणि वाढीला कारणीभूत असतात. समुद्रातील प्लवके (फायटोप्लांक्टोन्स) […]

तापरागी म्हणजे उष्णताप्रेमी जीवाणू. पृथ्वीवर जेथे जेथे तापमान जास्त असते तेथे असे उष्णताप्रेमी जीव आढळतात. वेगवेगळे तापरागी जीवाणू ४१ ते १२२ अंश सेल्सिअस तापमान असलेल्या पाण्यात असतात. असे जीवाणू आसमंतातील रसायने व सूर्यप्रकाश वापरुन गरम […]

पृथ्वीवर ‘समुद्री चहूकडे पाणी, पिण्याला थेंबही नाही’; पण समुद्रातील याच खार्‍या पाण्यात विविध प्रकारचे मासे, जलचरप्राणी, वनस्पती, जीवाणू आणि विषाणू अशी मोठ्ठी जीवसृष्टी आढळते. समुद्रातसुद्धा पृथ्वीप्रमाणे दऱ्या आणि डोंगर असतात. पाण्याचे प्रवाहही समुद्रात वाहत असतात. […]

जीवदीप्ती किंवा स्फुरदीप्ती म्हणजे विशिष्ट जीवरासायनिक प्रक्रियेमुळे काही सजीवांमध्ये उत्पन्न होणारा नैसर्गिक प्रकाश. जीवाणू, काजवे, मासे, कवके, जेलीफिश, म्हाकूळ, भुंगेरे इत्यादी सजीवांत जीवदीप्ती आढळते. जीवदीप्त सजीव या प्रकाशाचा स्वसंरक्षणासाठी, स्वतःच्या सहचराला अथवा सावजाला आकर्षून घेण्यासाठी […]

सुमारे १९६० ते १९७० या दशकातला तो काळ! भारत विज्ञानाच्या अनेक अंगांमध्ये नव्या उमेदीनं वाटचाल करत होता. परंतु सूक्ष्मजीव पोषणमाध्यमांच्या निर्मितीत मात्र एक मोठी पोकळी होती. त्यासाठी त्याकाळी संपूर्ण देश परदेशी कंपन्यांवर अवलंबून होता. या […]

सूक्ष्मजंतूंची वाढ पोषणमाध्यमांशिवाय अशक्य आहे. एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभी शास्त्रज्ञ द्रवसूप (ब्रॉथ), बटाट्याचे काप, अंड्याचा गोळा अशा नैसर्गिक घन आधारकांचा वापर करत असत. मात्र ही माध्यमे अपारदर्शक, तापमान-संवेदनशील आणि जीवाणूंच्या विघटनास सहज बळी पडणारी होती. ‘अगर’ […]