सूक्ष्मजीवशास्त्र

किण्वन म्हणजे आंबवणे. यालाच फरमेंटेशन असे म्हणतात. ही एक जैवरासायनिक प्रकिया असून या प्रक्रियेत सूक्ष्मजीव प्राणवायूविरहित वातावरणात शर्करेचे अपघटन करून ऊर्जा निर्माण करतात. किण्वनाच्या या शास्त्राला “झाइमॉलॉजी” म्हणून संबोधले जाते. प्राचीन काळापासून अल्कोहोलयुक्त पेये तयार […]

दूध, मद्यार्ककिंवा फळरस यांसारख्या अन्पदार्थातील रोगजंतू किंवा अन्न खराब करणारे जंतू नष्ट करण्यासाठी १०० अंश सेल्शियसपेक्षा कमी तापमानाला तापवण्याच्या पद्धतीला पाश्चरायझेशन असे म्हणतात. मात्र यात जीवाणूंची बीजे नष्ट होत नाहीत; म्हणून पाश्चरायझेशन ही निर्जन्तुकीकरणाची क्रिया […]

हिमनद्या (ग्लेशियर्स) म्हणजे अतिशीत तापमानामुळे पाणी गोठून अनेक वर्षे साठलेला बर्फ.  हिमनद्या ही विशिष्ट सूक्ष्मजीवांची परमसीमा परिसंस्था आहे. हे सूक्ष्मजीव बर्फाच्या पृष्ठभागावर, आत आणि खोलवरदेखील वाढू शकतात. हिमनद्यांमधील सूक्ष्मजीवांचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते अतिकमी तापमान, नीलकिरणांचा […]

नामशेष होणे हा निसर्गाचा एक भाग आहे. सूक्ष्मजीव, प्राणी, वनस्पती या सातत्याने नष्ट होत असतात. परंतु झपाट्याने होणार्‍या परिसरातील बदलांमुळे मोठ्या प्रमाणावर परिसंस्था नष्ट होत आहेत, नाश पावत आहेत, त्यांचे विखंडन होत आहे, सजीव सामूहिकरीत्या […]

कार्बन फूटप्रिंट म्हणजे मानवी कृतीमुळे प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्षपणे होणारे एकूण हरितगृह वायूचे उत्सर्जन होय. हरितगृह वायू वातावरणात उष्णता शोषून घेतात आणि ती पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर परत पाठवतात, ज्यामुळे पृथ्वीचे तापमान वाढते. उद्योग, वाहतूक, शेती, यासारख्या क्षेत्रातून […]

हवामानाचा परिणाम संपूर्ण जीवसृष्टीवरच होत असतो.पृथ्वीवर जीवसृष्टी निर्माण होण्यास अनुकूल हवामानच कारणीभूत ठरले होते. जीवसृष्टीच्या निर्मितीमध्ये सूक्ष्मजीवांची उत्पत्ती प्रथम झाली. सजीवांचे स्वास्थ सांभाळणाऱ्या व बिघडवणाऱ्या सूक्ष्मजीवांच्या निर्मितीला विशिष्ट हवामान कारणीभूत असते. सूक्ष्मजीवांचा हवेच्या घडामोडींमध्ये असलेला […]

डॉ. हरगोविंद खुराना यांचा जन्म ९ जानेवारी १९२२ या दिवशी सध्या पाकिस्तानात असलेल्या रायपूर या ठिकाणी झाला. लाहोरच्या पंजाब विद्यापीठात त्यांनी बी.एससी. आणि एम.एससी.चे शिक्षण पूर्ण केले. १९४५ साली भारत सरकारची शिष्यवृत्ती घेऊन पीएच.डी. करण्यासाठी […]

भारतात उत्तम शिक्षण देणाऱ्या आय.आय.टी. संस्था आहेत. तितक्याच उत्तम दर्जाच्या परंतु केवळ मूलभूत विज्ञान विषयात शिक्षण देणाऱ्या संस्था काढाव्यात असे भारत सरकारला वाटले आणि मोहाली (२००७), कोलकाता (२००६), पुणे (२००६), बेहरामपूर (२०१६), तिरुपती (२००५), भोपाळ […]

आजच्या वैद्यकीय विज्ञानात ज्या काही अत्याधुनिक तंत्रज्ञानांनी क्रांती घडवून आणली आहे, त्यामध्ये जनुकीय उपचार (जीन थेरपी) हे एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. आनुवांशिक दोषांमुळे निर्माण होणाऱ्या गंभीर आजारांवर थेट जनुकपातळीवर उपाय करण्यासाठी ही उपचारपद्धती वापरली जाते. […]

तुम्ही सुपरमार्केटमध्ये खरेदीवेळी एखादी वस्तू स्कॅन करताना नक्कीच पाहिली असेल. स्कॅन करताच त्या लेबलवर असणार्‍या उभ्या जाड आणि बारीक काळ्या रेषांमध्ये दडलेली माहिती जशी वस्तूचं नाव, किंमत, ब्रँड, अगदी शिल्लक नगदेखील क्षणार्धात कॅशियरच्या संगणकावर झळकते. […]